گونهای ارزشمند و بومی ایران، گنجینهای از خواص دارویی، اکولوژیکی و صنعتی
بیشتر بدانیدAmygdalus scoparia (متعلق به تیره گلسرخیان - Rosaceae). در برخی منابع با نام Prunus scoparia نیز شناخته میشود.
درختچهای خزانپذیر به ارتفاع ۲ تا ۵ متر، با شاخههای سبز رنگ و برگهای باریک و نیزهای شکل. گلها به رنگ صورتی یا سفید و میوه آن شفت (هستهدار) با پوسته�ای سخت است.
گلدهی در اوایل بهار (اسفند-فروردین) پیش از باز شدن برگها انجام میشود. میوهها در اواخر بهار تا اوایل تابستان میرسند.
این گونه بومی ایران، افغانستان، پاکستان و ترکمنستان است. در ایران گسترش وسیعی در استانهای فارس، کرمان، هرمزگان، سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، یزد و اصفهان دارد.
معمولاً در دامنهها و ارتفاعات ۸۰۰ تا ۲۵۰۰ متری رشد میکند و در مناطق نیمهخشک و کوهستانی با بارندگی سالانه ۱۵۰ تا ۳۵۰ میلیمتر مشاهده میشود.
مقاوم به خشکی و شوری نسبی خاک، نیاز به نور کامل خورشید دارد. خاکهای آهکی با زهکشی مناسب را ترجیح میدهد.
حاوی مقادیر بالای فنلها، فلاونوئیدها و تاننها است. روغن دانه شامل اسیدهای چرب غیراشباع (اولئیک، لینولئیک) و ویتامین E میباشد.
عصاره برگ و میوه خاصیت مهار رادیکالهای آزاد را دارد و در پیشگیری از استرس اکسیداتیو مؤثر است.
مطالعات نشان داده عصاره متانولی بادام کوهی بر برخی باکتریهای گرممثبت و قارچها اثر مهارکنندگی دارد.
در طب سنتی از روغن آن برای نرمکنندگی پوست، تقویت مو و التیام زخمها استفاده میشود.
| حوزه کاربرد | توضیحات |
|---|---|
| غذا و صنایع غذایی | مغز بادام کوهی پس از شیرین شدن به صورت خام یا بوداده مصرف میشود. روغن آن در تهیه محصولات غذایی و فراوردههای آرایشی-بهداشتی کاربرد دارد. |
| پایه برای پیوند | به دلیل مقاومت به خشکی و آفات، از بادام کوهی به عنوان پایه برای پیوند ارقام تجاری بادام و هلو استفاده میشود. |
| صنعت عطرسازی | عصاره گل و میوه آن به دلیل عطر مطبوع در ترکیب برخی عطرها به کار میرود. |
| تولید بیودیزل (پتانسیل) | روغن استخراجشده از دانههای آن به دلیل درصد بالای اسیدهای چرب، پتانسیل مناسبی برای تولید سوخت زیستی دارد. |
ریشههای عمیق و گسترده این گیاه به تثبیت خاک در دامنهها کمک کرده و از فرسایش جلوگیری میکند. در عین حال با نیاز آبی کم، برای مناطق خشک ایدهآل است.
میوه و برگ آن منبع غذایی برای پرندگان و پستانداران کوچک است و پناهگاهی برای حشرات مفید ایجاد میکند.
گونهای مناسب برای جنگلکاری در اراضی شیبدار و همچنین طراحی فضای سبز با رویکرد کمآبی (Xeriscaping) میباشد.
بذرها نیاز به طبقهبندی سرد (چینهسرمایی) دارند. بهترین زمان کاشت پاییزه است تا سرمای زمستان باعث شکست خواب بذر شود.
از طریق قلمه نیمهخشبی در اواخر بهار با استفاده از هورمونهای ریشهزایی امکانپذیر است. پیوند روی پایههای بذری نیز متداول است.
پس از استقرار، مقاوم به خشکی است. آبیاری اولیه برای استقرار ضروری است. هرس سالانه برای حفظ فرم و افزایش محصول انجام میشود.
شتهها، کنهها و پوسیدگی ریشه در خاکهای سنگین ممکن است ایجاد شود. استفاده از نهالهای گواهیشده و مدیریت صحیح توصیه میگردد.